10. Sınıf Meb Kimya Ders Kitabı Sayfa 211-233 Cevapları

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 211

2. Tema Ölçme ve Değerlendirme Soruları ve Cevapları

A vitamini yağda çözünürken çözücü ve çözünen tanecikler ayrılır ve etkileşime girer. Bu etkileşim sonucunda çözünen tanecikler çözücü tarafından sarılarak çözelti oluşur.

Soru 1) Aşağıda A vitamininin çözünme sürecinin verildiği şemada boş bırakılan alanları tamamlayınız.

Cevap: Şemadaki boşluklar aşağıdaki ifadelerle doldurulur:

• Yağ (çözücü) molekülleri birbirinden ayrılır.
• A vitamini (çözünen) molekülleri tek tek ayrılır.
• Yağ molekülleri A vitaminini çevreler ve çözelti oluşur.

Açıklama: A vitamini yağda çözünen bir vitamindir. Çözünme sırasında çözücü ve çözünen moleküller ayrılır, ardından aralarında etkileşim gerçekleşir ve homojen bir karışım oluşur.

Soru 2) A vitamininin yağda çözünme süreciyle bazı maddelerin suda çözünme sürecini karşılaştırmak isteyen bir öğrenci aşağıdaki görsellere ulaşmıştır. Buna göre çözünme sürecine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisine ulaşılabilir?

A) Tüm maddeler yağda ve suda iyonlarına ayrışarak çözünür.
B) Çözücü molekülleri çözünen moleküllerinin üst kısmında toplanır.
C) Çözünen madde katı ise hem yağda hem suda daha az çözünür.
D) Çözünen tanecikler yağ veya su molekülleri tarafından sarılır.
E) Çözünme sadece çözücü taneciklerine bağlı olarak gerçekleşir.

Cevap: D) Çözünen tanecikler yağ veya su molekülleri tarafından sarılır.

Gerekçe: Şeker ve KCl’nin suda çözünmesinde su molekülleri çözünen tanecikleri çevreler. Benzer şekilde A vitamininin yağda çözünmesinde yağ molekülleri çözüneni sarar. Bu durum çözünmenin ortak özelliğini gösterir.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 212

2. Tema Ölçme ve Değerlendirme (3–4. Sorular)

Çözünme; molekülün polaritesi ve çözücüyle kurabildiği etkileşimlere bağlıdır. PVA suda, MDI ise toluende daha iyi çözünür.

Soru 3) PVA ve MDI moleküllerinin çözünme durumları için hangi ölçütler dikkate alınmalıdır?

• Polarite uyumu: Polar–polar, apolar–apolar.
• Fonksiyonel gruplar: –OH içeren maddeler suyla güçlü etkileşim kurar.
• Etkileşim türü: Hidrojen bağı, dipol–dipol, London kuvvetleri.
• Molekülün yapısal özellikleri: Aromatik halka/apolar kısımlar.

Bu ölçütlere göre PVA (çok sayıda –OH) polardır ve suda çözünür; MDI aromatik/apolar karakter baskın olduğu için toluende çözünür.

Soru 4) PVA ve MDI’nin su ve toluendeki çözünme durumlarını tabloya yazınız.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 213

Çözünme olayında çözücü ile çözünenin benzer yapıda olması esastır. Bu nedenle “yapılar zıtlaştıkça çözünme hızlanır” ifadesi yanlıştır ve doğru cevap C’dir.

Soru 5) Ulaştığınız bilgiler doğrultusunda maddelerin çözünme ya da çözünmeme durumlarına ilişkin aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Su, metanol (CH₃OH) gibi polar maddeleri kolaylıkla çözebilir.
B) CCl₄ ile I₂ moleküllerinin birbiri içerisinde çözünmesi beklenir.
C) Çözücü ve çözünenin yapıları ne kadar zıtsa çözünme o kadar hızlı olur.
D) Genellikle apolar yapılı maddeler yağda iyi çözünür.
E) Çözünmede moleküller arası etkileşimler önemli rol oynar.

Cevap: C

Açıklama: Çözünme, çözücü ve çözünen arasında güçlü etkileşimler oluştuğunda gerçekleşir. Yapılar zıtlaştıkça bu etkileşimler zayıflar ve çözünme zorlaşır.

Soru 6) Yukarıda verilen çözelti örneklerini sınıflandırarak aşağıdaki tabloyu tamamlayınız.

Not: CO₂, suda çözünürken suyla tepkimeye girerek yeni bir madde oluşturduğu için kimyasal çözünme olarak değerlendirilir.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 214 (Alternatif Anlatım)

2. Tema Ölçme ve Değerlendirme – Soru 7, 8 ve 9

Şeker, NaCl ve etil alkolün suda çözünmesi fiziksel çözünmedir; maddelerin kimliği değişmez. Kimyasal çözünme, CO₂’nin suyla tepkimeye girip yeni türler oluşturduğu durumda gerçekleşir (C).

Soru 7) Verilen çözelti örneklerinden hangilerinin oluşumu fiziksel çözünmeye örnektir? Açıklayınız.

Cevap: C₁₂H₂₂O₁₁(k), NaCl(k) ve C₂H₅OH(s) maddelerinin suda çözünmesi fiziksel çözünmedir.
Gerekçe: Çözünme sırasında yeni bir madde oluşmaz, sadece taneciklerin çözücü içinde dağılması gerçekleşir.

Soru 8) Aşağıdaki tepkime denklemlerinden hangisinde kimyasal çözünme vardır?

Cevap: C
Açıklama: CO₂ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + H⁺ tepkimesinde kimyasal türler değişir ve yeni iyonlar oluşur; bu durum kimyasal çözünmenin göstergesidir.

Soru 9) Molar derişim (M) ile ilgili tarsia yapbozunu doğru eşleştirmelerle tamamlayınız.

Cevap – Doğru Eşleştirmeler (Alternatif Sunum):

• Molarite birimi → mol/L
• Molarite bağıntısı → n/V
• 1 mol H₂SO₄ + 250 mL su → 4 M
• 0,1 mol H₂SO₄ + 1 L çözelti → 0,1 M
• 42,5 g NaNO₃ + 200 mL su → 2,5 M
• 0,2 mol şekerle 1 M çözelti → 200 mL hacim
• Seyreltme (su ekleme) → Derişim azalır
• 107 g NH₄Cl + 2 L çözelti → 1 M
• 2 M, 200 mL NaCl (seyreltme) → 0,25 M

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB)

Sayfa 215–216 | Çözünürlük Deneyi (10–13. Sorular)

• Çözünürlük, sıcaklığa ve maddenin cinsine bağlıdır.
• Isıtma çözünürlüğü artırır, soğutma çökelti oluşturur.
• Doğru tanım: Belli sıcaklıkta, belli miktar çözücüde en çok çözünebilen madde miktarıdır.

Soru 10) Bağımlı–bağımsız–kontrol değişkenleri ve kullanılan ölçütler

• Bağımsız değişkenler: Tuzun cinsi (X, Y, Z, T), sıcaklık
• Bağımlı değişken: Çözünürlük (çözünen miktar / dipte katı kalması)
• Kontrol değişkenleri: Su miktarı, kap türü, karıştırma şekli, bekleme süresi, eklenen tuz kütleleri

Kullanılan ölçütler:

• Sıcaklık değişimiyle çözünürlük karşılaştırması
• Farklı tuz türlerinin aynı koşullardaki davranışı

Soru 11) Bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken üzerindeki etkisi

• Tuz cinsi değiştikçe çözünürlük değişir; her tuzun suda çözünebileceği maksimum miktar farklıdır.
• Sıcaklık artışı genellikle çözünürlüğü artırır; soğutma ise çökeltiye yol açar.
• Bu nedenle aynı su miktarında bazı tuzlar tamamen çözünürken bazılarında dipte katı kalır.

Soru 12) 1 numaralı beherde dipteki katının tamamen çözünmesi için

• Sıcaklık artırılabilir.
• Su (çözücü) eklenebilir.
• Etkili karıştırma çözünmeyi hızlandırır (tek başına doygunluğu değiştirmez).

Soru 13) Çözünürlüğün en doğru tanımı hangisidir?

Cevap: D
Belli sıcaklıkta, belli miktar çözücüde en çok çözünebilen madde miktarıdır.

Bu deney, çözünürlüğün sabit bir değer olmadığını; sıcaklık ve maddenin kimyasal yapısı ile değiştiğini gösterir. Isıtma sırasında katıların daha fazla çözünmesi, çözünürlük–sıcaklık ilişkisinin sonucudur. Soğutma ile çözeltilerin aşırı doymuş hâle gelmesi ve çökelti oluşması, çözünürlüğün sıcaklıkla azaldığını kanıtlar. Aynı koşullarda farklı tuzların farklı davranması ise her maddenin kendine özgü çözünürlük eğrisi bulunduğunu ortaya koyar.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 217

Gazların ve Katıların Çözünürlüğü | 14–15–16. Sorular

• Araştırılan etkenler: Sıcaklık ve basınç
• Gazlar: Sıcaklık ↑ → çözünürlük ↓, Basınç ↑ → çözünürlük ↑
• Doğru cevap: A

Soru 14) Öğrenciler çalışmalarında hangi değişkenlerin etkilerini araştırmıştır?

Cevap: Öğrenciler, katıların çözünürlüğüne sıcaklığın, gazların çözünürlüğüne ise sıcaklık ve basıncın etkisini araştırmıştır.

Soru 15) Verilen grafikleri yorumlayınız.

Cevap: Grafiklere göre katı maddelerin çözünürlüğü genellikle sıcaklık arttıkça artmaktadır. Gazlarda ise sıcaklık artışı çözünürlüğü azaltırken, basınç artışı çözünürlüğü artırmaktadır. Bu durum, gazların sıvıdan kaçma eğiliminin sıcaklıkla artması ve basınçla bastırılmasıyla açıklanır.

Soru 16) Çözünürlükle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Cevap: A
Katıların saf sudaki çözünürlüğü genellikle sıcaklıkla doğru orantılıdır.

Deney ve grafik sonuçları, çözünürlüğün maddenin hâline göre farklı değişkenlerden etkilendiğini göstermektedir. Katı maddelerde sıcaklık arttıkça taneciklerin hareketi hızlanır ve çözünme kolaylaşır. Gazlarda ise sıcaklık artışı, gaz taneciklerinin sıvıdan ayrılmasına neden olduğu için çözünürlük azalır; buna karşılık basınç arttığında gaz tanecikleri sıvı içinde tutulur ve çözünürlük artar.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 218

18–19–20. Sorular | Çözeltileri Sınıflandırma

• Şeker çözeltileri: Elektrolit olmayan, doygunluğa göre doymamış–doymuş–aşırı doymuş.
• KClO₃ çözeltileri: Elektrolit, doygunluğa göre doymamış–doymuş–aşırı doymuş.
• Isıtma çözünürlüğü artırır; soğutma (sarsıntı yoksa) aşırı doymuş hâli koruyabilir.

Soru 18) 1. gruptaki (şekerli) çözeltiler elektrik akımını iletir mi? Gerekçenizi yazınız.

Cevap: Hayır, iletmez. Çünkü şeker moleküler bir bileşiktir, suda iyonlarına ayrışmaz. Elektrik iletimi için serbest iyonlar gerektiğinden şeker çözeltileri elektrolit olmayan çözeltilerdir.

Soru 19) 2. gruptaki (KClO₃’lü) çözeltiler elektrik akımını iletir mi? Gerekçenizi yazınız.

Cevap: Evet, iletir. Çünkü KClO₃ iyonik bir bileşiktir ve suda çözündüğünde K⁺ ve ClO₃⁻ iyonlarına ayrılır. Çözeltide serbest iyonlar bulunduğundan elektrik akımı iletilir; bu nedenle KClO₃ çözeltileri elektrolittir.

Soru 20) Deney sonuçlarına göre şeker ve KClO₃ çözeltilerini hem doygunluk durumuna hem de elektrik iletkenliğine göre sınıflandırınız.

1. Grup – Şeker Çözeltileri (20 °C, çözünürlük: 201,9 g/100 g su)

• 50 g şeker: Doymamış, elektrolit olmayan
• 210 g şeker: Doymuş, elektrolit olmayan
• 250 g şeker (ısıtılıp 20 °C’ye soğutulan): Aşırı doymuş, elektrolit olmayan

2. Grup – KClO₃ Çözeltileri (20 °C, çözünürlük: 7,3 g/100 g su)

• 5 g KClO₃: Doymamış, elektrolit
• 10 g KClO₃: Doymuş, elektrolit
• 15 g KClO₃ (ısıtılıp 20 °C’ye soğutulan): Aşırı doymuş, elektrolit

Bu deney, çözeltilerin iki farklı ölçüte göre sınıflandırılabileceğini gösterir. Doygunluk, verilen sıcaklıkta maksimum çözünebilen miktara bağlıdır; ısıtma çözünürlüğü artırır, kontrollü soğutmada ise çökelme olmazsa aşırı doymuş hâl korunur. İletkenlik ise çözünenin iyonik ya da moleküler olmasına bağlıdır. Şeker suda iyonlaşmadığı için iletmezken, KClO₃ iyonlarına ayrıldığı için akımı iletir. Böylece çözeltiler doymamış–doymuş–aşırı doymuş ve elektrolit–elektrolit olmayan olarak net biçimde ayrılır.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 219

Su ekleme ve ısıtma çözünmeyi artırır; buharlaşma ise çökelmeyi artırır.
KClO₃ için 20 °C’de 100 g suda doygunluk 7,6 g’dır ve grafikte plato ile gösterilir.

Soru 18) Alternatif Cevap

a) Beherglasa daha fazla su eklenirse

Cevap: Dipteki katı azalır, çözünen miktar artar.
Gerekçe: Çözücü miktarı arttıkça çözünürlük kapasitesi yükselir.

b) Beherglas ısıtılırsa (buharlaşma yok)

Cevap: Dipteki katı azalır, çözünen miktar artar.
Gerekçe: Katıların çoğunda sıcaklık artışı çözünürlüğü artırır.

c) Beherglas bekletilir ve su buharlaşırsa

Cevap: Dipteki katı artar.
Gerekçe: Çözücü azalınca çözelti derişimi artar ve fazla madde çöker.

Soru 19) Alternatif Cevap – Grafik ve Yorum

Grafik Noktaları (20 °C, 100 g su)

Eklenen (g) – Çözünen (g): 1–1 | 2–2 | 4–4 | 5–5 | 6–6 | 7–7 | 8–7,6 | 9–7,6 | 10–7,6 | 11–7,6

Yorum: Grafikte 7,6 g’dan sonra çözünen miktar artmaz ve eğri yataylaşır.
Bu yatay (plato) bölüm, çözeltinin doymuş olduğunu gösterir; eklenen KClO₃ çözünmez ve çöker.

20. Soru Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Doymamış çözeltilerden su buharlaştırılırsa çözelti doymuş hâle gelebilir.
B) Aşırı doymuş çözeltilerin sıcaklık koşulları değişirse dipte çökelti oluşur.
C) Tuzların sulu çözeltileri iyon içerdikleri için elektrolit çözeltilerdir.
D) Katısıyla dengede olan bütün çözeltiler doymuş çözeltilerdir.
E) Doymuş çözeltiden aynı sıcaklıkta su buharlaştırılırsa doymamış çözelti oluşur.

Cevap (Kısa): Yanlış olan ifade E seçeneğidir.

Doymuş bir çözeltiden aynı sıcaklıkta su buharlaştırılırsa, çözücü azalır ancak çözünen miktarı değişmez. Bu durumda çözelti doymamış değil, aşırı doymuş hâle gelir. Bu nedenle E seçeneği yanlıştır.

21. Soru Tuzlu su ile antifrizin kaynama ve donma noktalarının nelere bağlı olabileceğine dair iki farklı araştırma sorusu yazınız.

Cevap (Kısa): Kaynama ve donma noktaları çözelti derişimine ve tanecik sayısına bağlıdır.

1️⃣ Tuzlu su ve antifriz çözeltilerinde derişim arttıkça donma noktası nasıl değişir?
2️⃣ Aynı miktar suda çözünen farklı tuzların oluşturduğu tanecik sayısı kaynama noktasını nasıl etkiler?

22. Soru Aşağıdaki tabloda verilen durumlar için neden-sonuç ilişkilerini yazınız.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 220

20. Soru Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Doymamış çözeltilerden su buharlaştırılırsa çözelti doymuş hâle gelebilir.
B) Aşırı doymuş çözeltilerin sıcaklık koşulları değişirse dipte çökelti oluşur.
C) Tuzların sulu çözeltileri iyon içerdikleri için elektrolit çözeltilerdir.
D) Katısıyla dengede olan bütün çözeltiler doymuş çözeltilerdir.
E) Doymuş çözeltiden aynı sıcaklıkta su buharlaştırılırsa doymamış çözelti oluşur.

Cevap (Kısa): Yanlış ifade E seçeneğidir.

Doymuş bir çözeltiden aynı sıcaklıkta su buharlaştırılırsa, çözünen madde miktarı değişmediği için çözelti aşırı doymuş hâle gelir. Bu nedenle doymamış değil, aşırı doymuş çözelti oluşur. Diğer seçenekler çözünürlük kurallarına uygundur.

21. Soru Tuzlu su ile antifrizin kaynama ve donma noktalarının nelere bağlı olabileceğine dair iki farklı araştırma sorusu yazınız.

Cevap (Kısa): Kaynama ve donma noktaları derişime ve çözünen tanecik sayısına bağlıdır.

1️⃣ Aynı miktar suda çözünen tuz veya antifriz miktarı (derişim) arttıkça donma noktası nasıl değişir?
2️⃣ Eşit mol NaCl, MgCl₂ ve CaCl₂ çözeltilerinde oluşan tanecik sayısının kaynama ve donma noktalarına etkisi nedir?

22. Soru Aşağıdaki tabloda verilen durumlar için neden-sonuç ilişkilerini yazınız.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 221

Soru 23) Verilen metinler doğrultusunda kaynama ve donma noktasına etki eden faktörleri merak eden bir öğrenci aşağıdaki deney düzeneklerini hazırlayarak tüm çözeltilerin kaynamaya ve donmaya başladıkları sıcaklıkları tek tek kaydediyor. Buna göre her bir deney için bağımlı, bağımsız değişkenleri ve kontrol değişkenlerini yazınız.

1. deneyde bağımsız değişken çözünen maddenin miktarıdır; 2. deneyde ise çözünen maddenin türüdür. Her iki deneyde de bağımlı değişken kaynama ve donma sıcaklığıdır; su miktarı ve dış basınç gibi etkenler kontrol değişkenidir.

1. Deney

(200 g su + 0,1 mol NaCl, 0,2 mol NaCl, 0,3 mol NaCl, 0,4 mol NaCl)

Bağımsız değişken

• Çözünen madde miktarı (mol / derişim / molalite)

Bağımlı değişken

• Kaynamaya başlama sıcaklığı
• Donmaya başlama sıcaklığı

Kontrol değişkenleri

• Çözücü (su) kütlesi: 200 g
• Çözünenin cinsi: NaCl
• Dış basınç (1 atm)
• Kullanılan kap (beher) ve kap hacmi
• Isıtma/soğutma hızı ve karıştırma koşulları
• Başlangıç sıcaklığı ve ölçüm aracı (termometre türü)

2. Deney

(200 g su + 0,1 mol NaCl, 0,1 mol KNO₃, 0,1 mol MgCl₂, 0,1 mol Al(NO₃)₃)

Bağımsız değişken

• Çözünen maddenin türü (NaCl, KNO₃, MgCl₂, Al(NO₃)₃)
• (Buna bağlı olarak tanecik/iyon sayısı – van’t Hoff katsayısı i değişir.)

Bağımlı değişken

• Kaynamaya başlama sıcaklığı
• Donmaya başlama sıcaklığı

Kontrol değişkenleri

• Çözücü (su) kütlesi: 200 g
• Çözünen madde miktarı: 0,1 mol (hepsinde eşit)
• Dış basınç (1 atm)
• Kullanılan kap ve düzenek
• Isıtma/soğutma hızı, karıştırma şartları
• Başlangıç sıcaklığı ve ölçüm yöntemi

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları (MEB) – Sayfa 222

Soru: 24) Deney sonucunda elde edilen veriler doğrultusunda kaynama ve donma noktalarında meydana gelen değişim farkları hesaplanmış ve aşağıdaki tablolarda gösterilmiştir. Buna göre çözeltilerde kaynama ve donma noktasına etki eden faktörlere ilişkin iki farklı önerme yazınız.

Cevap: Çözeltilerde çözünen tanecik sayısı arttıkça kaynama noktası artar, donma noktası azalır. Ayrıca aynı mol sayısında bile iyon sayısı fazla olan çözünenler (daha çok tanecik oluşturanlar) daha büyük değişim oluşturur.

Ayrıntılı Cevap (2 Önerme)

Derişim (tanecik sayısı) arttıkça çözeltilerde kaynama noktası yükselir ve donma noktası düşer. (1. deney tablosunda 0,1 mol NaCl’den 0,4 mol NaCl’ye gidildikçe 100+a’dan 100+8a’ya çıkması ve -2b’den -8b’ye inmesi bunu gösterir.)

Eşit mol çözünen kullanılsa bile, çözünen madde suda kaç taneciğe ayrılıyorsa (iyon sayısı) kaynama ve donma noktalarındaki değişim o kadar büyük olur. (2. deneyde 0,1 mol Al(NO₃)₃ en büyük etkiyi, 0,1 mol NaCl ise daha küçük etkiyi oluşturur.)

Soru: 25) Elde ettiğiniz bilgiler doğrultusunda koligatif özellikler ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Çözeltilerin kaynama noktası çözeltiye ilave edilen maddenin türüne değil tanecik sayısına bağlıdır.
B) Bir çözücüde çözünen madde miktarı arttıkça çözeltinin donma noktası yükselir.
C) Çözeltilerin donma noktası çözeltiye ilave edilen maddenin tanecik sayısına değil cinsine bağlıdır.
D) Çözeltilerin kaynama noktası, çözeltideki madde miktarı arttıkça sürekli artış gösterir.
E) Kaynama noktasındaki artış miktarı her zaman donma noktasındaki azalma miktarına eşittir.

Cevap: A

Kısa Gerekçe: Koligatif özellikler, maddenin cinsinden çok çözelti içindeki tanecik sayısına bağlıdır.

Soru: 26) Koligatif özelliklerden yararlanarak günlük hayatta karşılaştığınız bir problemi ve bu probleme çözüm önerisi yazınız.

Cevap: Soğuk havalarda yollar hızla buzlanır ve kayma kazaları artar. Donma noktasını düşürmek için uygun buz çözücü maddeler kullanılabilir.

Problem: Çok soğuk günlerde kaldırım ve yollar buzlanıyor, yalnızca NaCl kullanımı bazı durumlarda yetersiz kalabiliyor.
Çözüm Önerisi: CaCl₂ gibi daha etkili buz çözücüler kullanılabilir; çünkü suda çözündüğünde daha fazla tanecik oluşturur ve donma noktasını daha çok düşürür. Ayrıca çevre ve korozyon etkisini azaltmak için CMA (kalsiyum-magnezyum asetat) gibi alternatifler de tercih edilebilir.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları – Sayfa 223

Soru 27) Verilen bilimsel modelden yola çıkarak gübre olarak kullanılan potasyum nitratın suda çözünmesini modelleyiniz.

Cevap: Potasyum nitrat (KNO₃) iyonik yapılı bir bileşiktir. Suda çözündüğünde kristal yapıdaki K⁺ ve NO₃⁻ iyonları birbirinden ayrılır. Su molekülleri, polar yapıları sayesinde iyonları sararak çözünmeyi sağlar.

• K⁺ iyonu, su moleküllerinin oksijen (–) ucu tarafından çevrelenir.
• NO₃⁻ iyonu, su moleküllerinin hidrojen (+) uçları tarafından sarılır.

Bu süreçte iyonlar su molekülleri tarafından çevrelenerek hidratasyon gerçekleşir ve çözelti oluşur.

Kimyasal gösterim: KNO₃ (k) → K⁺ (suda) + NO₃⁻ (suda)

Soru 28) Çözünme süreci ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Çözücü ve çözünen molekülleri birbiri içinde homojen şekilde dağılır.
B) Çözünen madde taneciklerinin su molekülleri ile sarılmasına hidratasyon denir.
C) Çözücü ve çözünen molekülleri kendi tanecikleri arasındaki çekim kuvvetini yenerek ayrılır.
D) Çözünen moleküllerinin su dışında bir çözücü tarafından sarılmasına solvatasyon denir.
E) Çözücü ve çözünen moleküllerinin karışması ekzotermik bir olaydır.

Cevap: E

Gerekçe: Çözünme süreci her zaman ekzotermik değildir.
Bazı çözünmeler endotermik (ısı alan), bazıları ekzotermik (ısı veren) olabilir. Bu nedenle “her zaman ekzotermik” ifadesi yanlıştır.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları MEB – Sayfa 224

Sayfa 224’te maddelerin iyonik/kovalent yapıları, polar–apolar özellikleri, tanecikler arası etkileşimleri ve hangi çözücüde daha iyi çözünecekleri sorgulanmaktadır. Ayrıca “benzer benzeri çözer” ilkesine göre bilinmeyen bir bileşiğin yapısı yorumlanır.

Soru 29) Maddelerin etil alkol (C₂H₅OH) ve sudaki çözünme durumlarını tabloya göre yazınız.

Soru 30)

a) Bilinmeyen bir bileşik karbon tetraklorürde (CCl₄) çözünüyor, suda çözünmüyorsa yapısı nedir? Açıklayınız.

Cevap: Bilinmeyen bileşik apolar kovalent yapılıdır. Çünkü CCl₄ apolar bir çözücüdür ve apolar maddeler apolar çözücülerde iyi çözünür. Suda çözünmemesi de bu durumu destekler.

b) Bilinmeyen bileşik bir sıvı ise sofra tuzunu (NaCl) çözebilir mi? Neden?

Cevap: Hayır, çözemez. Çünkü NaCl iyonik yapılıdır ve iyonik maddeler apolar çözücülerde çözünmez. İyon–dipol etkileşimi oluşmadığı için çözünme gerçekleşmez.

Soru 31) (Metin Yorumu – Genel İlke)

İlaç etken maddelerinin çözünürlüğü; molekülün iyonik/kovalent yapısına, polar–apolar özelliklerine ve çözücüyle kurduğu etkileşim türüne bağlıdır. Bu nedenle ilaç endüstrisinde etanol, metanol ve etilen glikol gibi yardımcı çözücüler kullanılarak çözünürlük artırılır.

10. Sınıf Kimya Ders Kitabı Cevapları MEB – Sayfa 225

Soru 31) Bu metne göre ilaç etken maddelerinin çözünmesi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Mg(OH)₂, NaHCO₃ gibi anorganik yapılı bileşikler suda iyi çözünür.
B) İyonik yapılı bileşikler apolar çözücülerde daha iyi çözünür.
C) NaHCO₃ apolar çözücülere göre polar çözücülerde daha iyi çözünür.
D) Parasetamol ilaç etken maddesindeki OH grubu sudaki çözünürlüğü artırır.
E) Asetilsalisilik asit sulu çözeltisine bir miktar etanol eklemek çözünürlüğü artırır.

Cevap (kısa): B seçeneği yanlıştır.

Açıklama: İyonik bileşikler polar çözücülerde (su gibi) iyi çözünür, apolar çözücülerde çözünmez. Bu nedenle B seçeneği hatalıdır.

Soru 32) Öğrencilerin çözünme olayını ayırt etmeleri için hangi özellikleri kullanabileceklerini gerekçeleri ile yazınız.

Cevap (kısa): Elektrik iletkenliği, tanecik yapısı, kimyasal değişim ve gözlemler kullanılır.

Açıklama:

• Elektrik iletkenliği: İyonik çözeltiler elektriği iletir, moleküler çözeltiler iletmez.
• Tanecik yapısı: İyonik maddeler suda iyonlarına ayrılır, moleküler maddeler molekül hâlinde kalır.
• Kimyasal değişim: Kimyasal çözünmede yeni madde oluşur (ör. CO₂ + H₂O → H₂CO₃).
• Gözlemsel değişimler: Isı alışverişi, pH değişimi veya gaz çıkışı çözünme türünü belirlemede etkilidir.

Soru 33) Öğretmen, tablodaki çözünme türleri için hangi maddeleri kullanmış olabilir? Tabloya yazınız.
(Bir çözünme türü birden fazla yere yazılabilir.)

Soru 34) Öğretmenin tablodaki çözelti örneklerini hazırladığını düşünerek tabloyu doldurunuz.

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 226 Cevapları | 35-36-37

35. sorunun doğru cevabı E’dir. 36’da grafik ilişkisi: M, n ile doğru; V ile ters orantılıdır; 37’de tablo molarite formülüyle tamamlanır.

Soru 35) Öğretmenin hazırlamış olacağı çözeltiler ile ilgili aşağıda yer alan ifadelerden hangisi doğrudur?

A) CO2 gazının suda çözünmesi fiziksel çözünmeye örnektir.
B) Şeker ve tuzun suda çözünmesi aynı çözünme türüne örnektir.
C) KCl, Al(OH)3 ve Ca(NO3)2 bileşikleri su içerisinde moleküler çözünür.
D) Bir madde başka bir madde içinde çözündüğünde iyonlarına ayrışıyorsa bu çözünmeye moleküler çözünme denir.
E) Çözücü ve çözünen tanecikleri birbiri içerisinde dağılırken kimyasal özelliklerini koruyorsa buna fiziksel çözünme denir.

Cevap: E
Fiziksel çözünmede tanecikler dağılır, ancak maddelerin kimyasal yapısı/özelliği korunur.

Soru 36) Yukarıdaki hesaplamaları göz önüne alarak mol sayısı ve hacmin molariteyle ilişkisini aşağıdaki grafikler üzerinde gösteriniz.

Cevap: Molarite formülü: M = n / V (V litre cinsinden)

1. Grafik (Molarite – Mol sayısı (n)): V sabitken n arttıkça M artar.
→ Grafik orijinden geçen, pozitif eğimli doğru olur. (Doğru orantı)

2. Grafik (Molarite – Hacim (V)): n sabitken V arttıkça M azalır.
→ Grafik azalan eğri olur. (Ters orantı)

Önemli: n sabitken V’yi büyütmek derişimi düşürür; V sabitken n’yi artırmak derişimi yükseltir.

Soru 37) Aşağıda molarite, hacim ve mol sayısına ilişkin bir tablo verilmiştir. Tabloda boş bırakılan kısımları tamamlayınız.

Kullanılan ilişki: M = n / V(L) ve n = M · V(L)

1- M = 2, V = 500 mL, n = ?
Cevap: V = 0,5 L → n = 2 · 0,5 = 1 mol

2- M = ?, V = 1000 mL, n = 0,5
Cevap: V = 1 L → M = 0,5 / 1 = 0,5 M

3- M = 0,05, V = ?, n = 1
Cevap: V = n / M = 1 / 0,05 = 20 L = 20000 mL

4- M = ?, V = 200 mL, n = 0,06
Cevap: V = 0,2 L → M = 0,06 / 0,2 = 0,3 M

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 227 Cevapları | 38-39-40

Soru 38 - Molarite kavramına ilişkin öğrendiği bilgileri pekiştirmek isteyen öğrenci, NaOH çözeltisini hazırlama yönteminden yola çıkarak NaHCO₃ çözeltisi hazırlamak istiyor. 10,50 g NaHCO₃ katısını dikkatlice tartarak 100 mL’lik balon jojeye aktarıyor ve üzerini saf su ile tamamlıyor. Ancak NaHCO₃ katısının bir kısmının dipte çözünmeden kaldığını fark ediyor. Çözeltiyi süzerek dipte kalan katıyı tartıyor ve 2,1 g katının çözünmediğini hesaplıyor (Dipteki katı hacminin çözelti hacmini değiştirmediğini varsayınız.).

Soru 38/a) Öğrencinin başlangıçta elde ettiği çözeltinin derişimini hesaplayınız. (H: 1 g/mol, C: 12 g/mol, O: 16 g/mol, Na: 23 g/mol)

Cevap 38/a)

NaHCO₃’ün mol kütlesi: NaHCO₃ = 23 + 1 + 12 + (16×3) = 84 g/mol

Çözünen NaHCO₃ kütlesi:

• Başlangıç: 10,50 g
• Çözünmeyen: 2,1 g
• Çözünen: 10,50 − 2,1 = 8,4 g

Mol sayısı: n = m / M = 8,4 / 84 = 0,1 mol

Hacim (L): 100 mL = 0,1 L

Molarite: M = n / V = 0,1 / 0,1 = 1 M

Sonuç: Başlangıç çözeltisinin derişimi = 1 M

Soru 38/b) Dipte kalan katı ile hazırlanan aynı derişime sahip çözeltinin hacmi kaç mL’dir?

Cevap 38/b)

Dipte kalan katı: 2,1 g NaHCO₃

Mol sayısı: n = 2,1 / 84 = 0,025 mol

Aynı derişim istendiği için M = 1 M alınır.

• M = n / V → 1 = 0,025 / V
• V = 0,025 L = 25 mL

Sonuç: Aynı derişimde çözelti hacmi = 25 mL

Soru 39 - Molar derişime ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

A) Molarite ile hacim arasında ters orantı vardır.
B) Molarite, 1 L çözücüde çözünmüş maddenin mol sayısıdır.
C) Çözünen maddenin mol sayısı arttıkça molar derişimi artar.
D) Molarite hesaplamalarında hacim birimi L olarak alınır.
E) Bir maddenin molaritesi ne kadar yüksekse çözelti o kadar derişiktir.

Cevap: B

Neden?
Molarite, 1 L çözücüde değil; 1 L çözelti içindeki çözünenin mol sayısıdır. Yani doğru tanım: M = n / V(çözelti).

Soru 40 - Katıların suda çözünmesi genellikle nelere bağlıdır? Grafikteki verilere göre şap, yemek tuzu ve şeker çözeltileri arasında kıyaslama yaparak açıklayınız.

Cevap 40 - Katıların suda çözünmesi (çözünürlük) genellikle şu faktörlere bağlıdır:

1) Maddenin cinsi (tanecik yapısı ve etkileşimler)

Her katının suyla etkileşimi farklıdır. Bu yüzden aynı sıcaklıkta bile çözünürlükleri farklı olabilir.

2) Sıcaklık

Birçok katıda sıcaklık arttıkça çözünürlük artar; ancak bazı katılarda artış az olabilir.

Grafiğe göre kıyaslama

• Şeker: Sıcaklık arttıkça çözünürlüğü çok belirgin artar (grafikte en hızlı yükselen eğri).
• Şap: Sıcaklık arttıkça çözünürlüğü orta düzeyde artar (şekerden düşük, tuzdan yüksek artış).
• Yemek tuzu: Sıcaklık arttıkça çözünürlüğü çok az değişir (grafikte en yatay/az yükselen eğri).

Genel sıralama (aynı sıcaklıkta çözünürlük):
Şeker > Şap > Yemek tuzu

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 228 Cevapları | 41-42-43

41) Şap, yemek tuzu ve şekerin 20 °C sıcaklık ile 80 °C sıcaklıktaki çözünürlüklerini büyükten küçüğe doğru sıralayınız.

• 20 °C: Şeker > Yemek tuzu > Şap
• 80 °C: Şeker > Şap > Yemek tuzu

Açıklama: Grafiğe göre şekerin çözünürlüğü sıcaklıkla çok artar. Şapın çözünürlüğü sıcaklıkla belirgin artarken, yemek tuzunun çözünürlüğü sıcaklıktan çok az etkilenir. Bu nedenle sıralama sıcaklığa göre değişmektedir.

42) Aşağıdaki tabloda harflerle verilen ifadeleri Romen rakamlarıyla verilen kavramlarla eşleştirerek doğru rakamı yay ayraç içine yazınız. Eşleştirme sonunda açıkta kalan ifade için boş bırakılan yere uygun bir kavram yazınız.

• a → II (Çökelti)
• b → V (Sulu çözelti)
• c → IV (Çözünürlük)
• ç → I (Çözünen)
• d → III (Benzer benzeri çözer ilkesi)
• e → VI (Çözünürlük–sıcaklık ilişkisi)
• f → Çözelti (açıkta kalan ifade)

43) Yemek tuzu, şap ve şekerin çözünürlüklerine ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

A) Yemek tuzu çözeltisinde sıcaklık değişiminin çözünürlüğe etkisi çok azdır.
B) Sıcaklık arttıkça çözünürlüğü en çok artan şap çözeltisidir.
C) Şekerin çözünürlüğü sıcaklıkla değişmez.
D) Yemek tuzu ve şap çözeltilerinin çözünürlüğü hiçbir sıcaklıkta eşit olmaz.
E) Doymuş şeker çözeltisinin sıcaklığı düşürülürse doymamış çözelti olur.

Doğru Cevap: A

Açıklama: Grafikte yemek tuzunun çözünürlüğünün sıcaklıkla çok az değiştiği görülmektedir. Diğer seçenekler grafikle çelişmektedir.

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 229 Cevapları | 44

Soru 44) Bu deneylere göre sıcaklık değişimi katıların çözünme sürecini nasıl etkiler? Kısaca açıklayınız.

Cevap (Kısa): Sıcaklık arttıkça katıların suda çözünürlüğü genellikle artar.

Ayrıntılı Cevap: Tablodaki verilere bakıldığında NaNO₃, NH₄Cl ve KNO₃ gibi katıların çözünürlüğü sıcaklık arttıkça belirgin şekilde artmıştır. NaCl’nin çözünürlüğü ise sıcaklığa daha az bağlıdır. Bu durum, katıların çözünürlüğünün madde cinsine ve sıcaklığa bağlı olduğunu gösterir.

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 230 Cevapları | 45-46-47-48

Soru 45 - Deneyler Ağrı Dağı’nın zirvesinde, laboratuvar ortamında yapılmış olsaydı NaCl ve KNO₃ tuzlarının çözünürlüğü nasıl değişirdi?

Cevap: Katı maddelerin çözünürlüğü basınçtan etkilenmez. Bu nedenle deneyler yüksek rakımda yapılsa bile NaCl ve KNO₃’ün çözünürlüğü değişmezdi.

Soru 46 - Gazların çözünürlüğü hangi koşullar altında en yüksek olur? Örneklerle açıklayınız.

Cevap: Gazların çözünürlüğü düşük sıcaklık ve yüksek basınç altında en yüksektir.
Örneğin; soğuk içeceklerde gazlı içeceklerin daha geç gaz çıkarması, dalgıçların derinlerde daha fazla azot gazı çözmesi bu duruma örnektir.

Soru 47 - Aşağıdaki örnek olayları göz önüne alarak çözünen maddenin çözünürlüğündeki değişimi “artar / azalır / değişmez” şeklinde yazınız.

Soru 48 - Sabit sıcaklıkta basınç artırılarak I, II ve III durumları oluşturulmuştur. Buna göre azot gazının sudaki çözünürlüğünü büyükten küçüğe doğru sıralayınız.

Cevap: III > II > I

Çünkü gazların çözünürlüğü basınç arttıkça artar.

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 231 Cevapları | 49-50-51

Soru 49 - Bir meşrubat yüksek miktarda şeker ve karbon dioksit içeriyorsa soğutulduğunda aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

A) Şeker tadının oranı artar.
B) Su hızla buharlaşır.
C) Çözünmüş CO₂ miktarı artar.
D) Meşrubattaki şekerin hepsi çöker.
E) Gaz kabarcıkları oluşup köpürür.

Cevap: C

Açıklama: Gazların sıvılardaki çözünürlüğü sıcaklık azaldıkça artar. Meşrubat soğutulduğunda CO₂ gazının çözünürlüğü artar, bu nedenle sıvı içinde daha fazla çözünmüş gaz bulunur.

Soru 50 - Anahtar kavramlardan yola çıkarak öğretmenin çözeltileri hangi ölçütlere göre sınıflandırdığını açıklayınız.

Cevap: Öğretmen çözeltileri;

• Elektrik iletkenliği
• Çözünen madde miktarının çözünürlüğe göre durumu (doymamış–doymuş–aşırı doymuş)

ölçütlerine göre sınıflandırmıştır.

Soru 51 - Belirlenen ölçütleri göz önüne alarak kartlar üzerindeki boşluklara uygun çözelti türlerini yazınız.

1. Kart I: Elektrolit çözelti
2. Kart II: Doymamış çözelti
3. Kart III: Elektrolit olmayan çözelti
4. Kart IV: Doymuş çözelti
5. Kart V: Aşırı doymuş çözelti

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 232 Cevapları | 52-53-54-55

Soru 52) Kartlardaki çözelti türleri ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi söylenemez?

A) Şekerli su elektrik akımını iletmeyen bir çözelti türüdür.
B) Dibindeki katısı ile dengede olan çözeltiler doymuştur.
C) Suda iyonlarına ayrışarak çözünen çözeltiler elektrik akımını iletir.
D) Tüm seyreltik çözeltilerde çözünen madde az olduğu için çözelti doymamıştır.
E) Aşırı doymuş çözeltiler kararsız olup dış etki ile doymuş hâle geçebilirler.

Cevap: D
Açıklama: Seyreltik bir çözelti genelde doymamış olabilir; ancak “tüm seyreltik çözeltiler kesinlikle doymamıştır” denemez. Çünkü çözünürlük, madde cinsi ve sıcaklığa göre değişir; bazı maddelerde az miktar bile doymuş hâle gelebilir.

Soru 53) Çözeltilerin içerdiği tanecik sayısı ile değişen koligatif özellikleri araştıran bir öğrencinin aşağıdaki sorulardan hangisini sorması beklenir?

A) Uçucu olmayan katının tanecik sayısı arttıkça çözeltinin kaynama noktası artar mı?
B) Çözücü kütlesi arttıkça kaynama noktası artar mı?
C) Bir çözeltideki çözünen madde miktarı arttıkça kaynama süresi azalır mı?
D) Isıtıcı gücü değiştirilirse kaynama noktası değişir mi?
E) Dış basınç değişirse kaynama ve donma noktaları değişir mi?

Cevap: A
Açıklama: Koligatif özellikler, çözeltideki tanecik sayısına bağlıdır (maddenin cinsine değil). Bu yüzden en uygun soru tanecik sayısı artınca kaynama noktasının artıp artmadığıdır.

Soru 54) Koligatif özellikler ile ilgili araştırma yapan öğrenci günlük hayatta yapılan bazı işlemleri tabloya kaydediyor. Aşağıda verilen işlemlerdeki neden-sonuç ilişkilerini belirleyiniz.

Yapılan işlem: Buzlu yollarda tuzlama yapılması
Neden–sonuç: Tuz, suyun donma noktasını düşürür; böylece buz daha zor oluşur ve buzlanma azalır.

Yapılan işlem: Radyatöre antifriz eklenmesi
Neden–sonuç: Antifriz donma noktasını düşürür (ve kaynama noktasını yükseltir); motor suyu soğukta donmaz, sıcakta daha geç kaynar.

Yapılan işlem: Tuzlu suların tatlı sulara göre daha geç donması
Neden–sonuç: Tuzlu suda tanecik sayısı fazla olduğu için donma noktası daha düşüktür; bu yüzden daha geç donar.

Soru 55) Öğrencinin hazırlamış olduğu LiCl ve Al(NO₃)₃ çözeltileri ile suyun kaynama ve donma noktalarını büyükten küçüğe doğru sıralayınız.

Kaynama noktaları (büyükten küçüğe): Al(NO₃)₃ > LiCl > su
Donma noktaları (büyükten küçüğe): su > LiCl > Al(NO₃)₃

Kısa açıklama: Al(NO₃)₃ suda daha fazla iyon oluşturduğu için (tanecik sayısı daha fazla), kaynama noktası daha çok yükselir ve donma noktası daha çok düşer.

10. Sınıf Kimya (MEB) – Sayfa 233 Cevapları | 56-57-58

56) Öğrencinin yapmış olduğu kaynama ve donma noktası deneyi için tabloyu doldurunuz.

• Bağımsız değişken: Çözeltideki tanecik sayısı
• Bağımlı değişken: Kaynama noktası / Donma noktası
• Kontrol değişkeni: Çözücü miktarı (saf su miktarı)

57) Bu deneyi gerçekleştiren öğrenci nasıl bir önerme yazmış olabilir?

Cevap: Bir çözücüde çözünmüş tanecik sayısı arttıkça kaynama noktası yükselir, donma noktası ise düşer.

58) Aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

A) Çözeltilerin kaynama noktaları çözücülerin kaynama noktasından daha düşüktür.
B) Çözeltilerin donma noktaları çözücülerin donma noktalarından daha büyüktür.
C) Çözeltide oluşan tanecik sayısı arttıkça donma noktası artar.
D) Çözeltilerin koligatif özellikleri birim hacimdeki madde miktarına bağlı olarak değişir.
E) Bir çözeltideki çözücü miktarı arttıkça kaynama noktası artar.

Doğru Cevap: D