Yatay virajda aracın kaymadan dönebileceği en büyük hız nasıl bulunur?
Soru: Virajda savrulmadan dönülebilecek en büyük hız nelere bağlıdır?
Kısa Cevap: Eğim bulunmayan yatay virajda sınır hız, vmax = √(μsgr) ile hesaplanır. Bu hız; statik sürtünme katsayısı, dönüş yarıçapı ve yer çekimi ivmesi arttıkça artar.
Detaylı Cevap: Virajı dönen aracın hareket doğrultusunun değişebilmesi için merkeze yönelmiş bir net kuvvet gerekir. Yatay yolda bu görevi lastiklerle yol arasındaki statik sürtünme üstlenir. Aracın sürati yükseldiğinde ihtiyaç duyulan merkezcil kuvvet büyür. Sürtünmenin sağlayabileceği sınır aşıldığında araç aynı yarıçaplı yolu izleyemez ve dışa doğru kayar.
Formülde hangi büyüklükler bulunur?
μs yol ile lastik arasındaki statik sürtünme katsayısını, r dönüş yarıçapını, g ise yer çekimi ivmesini gösterir. SI birimleri kullanıldığında sonuç m/s cinsinden elde edilir.
Örneğin yol koşulları nedeniyle sürtünme katsayısı küçülürse aracın kaymadan dönebileceği en büyük hız da azalır. Tutunmayı değiştiren etkenler için sürtünmeyi artırmaya ve azaltmaya yönelik örneklere bakabilirsiniz.
En büyük hız bağıntısı nasıl elde edilir?
Yatay yolda düşey ivme bulunmadığı için N = mg olur. Kayma sınırında statik sürtünme μsmg değerine ulaşır. Bu değer, dönüş için gereken mv²/r kuvvetine eşitlenir:
mv²/r = μsmg → v² = μsgr → vmax = √(μsgr)
Bağıntı; sabit süratle dönülen, eğimsiz yatay viraj içindir. Devrilme ve aerodinamik etkiler bu hesapta değerlendirilmez. Eğimli viraj sorularında ayrıca yolun eğimi hesaba katılır.
Kütlesi büyük olan araç daha hızlı dönebilir mi?
Yalnızca kütlenin büyük olması sınır hızı artırmaz. Aynı yol, lastik ve dönüş yarıçapı koşullarında kütle arttığında gereken kuvvet de sağlanabilecek sürtünme de birlikte artar. Denklemde kütle sadeleştiği için sonuçta yer almaz.
Çözümlü örnek: Virajda sınır hızın hesaplanması
Soru: Statik sürtünme katsayısı 0,25 olan yatay yolda bir araç, yarıçapı 40 metre olan virajı dönmektedir. g = 10 m/s² kabul edilirse kayma sınırındaki sürat kaçtır?
Kısa Cevap: Aracın sınır sürati 10 m/s veya 36 km/sa. olarak bulunur.
Çözüm: Değerler bağıntıya yerleştirilir: vmax = √(0,25 × 10 × 40) = √100 = 10 m/s. Kilometre/saat birimine çevirmek için 3,6 ile çarpılır: 10 × 3,6 = 36 km/sa.
Sık yapılan hata: Sürtünmeyi her durumda sınır değerinde almak
Araç daha düşük süratle dönerken sürtünme kuvveti doğrudan μsmg alınmaz. Sabit süratli dönüşte gereken değer mv²/r olur; μsmg ise bunun aşamayacağı üst sınırdır.
Kuvvetlerin bileşkesi ve hareketle ilişkisi için kuvvet ve hareket sorularının çözümlerini de inceleyebilirsiniz.
Kitaptaki diğer çalışmalar için 11. Sınıf MEB Fizik Ders Kitabı Cevapları ana sayfasını ziyaret edebilirsiniz.