İmam Şafii’nin Sözünü İçtihadın Kapsamı ve Sınırlılığı Açısından Yorumlayınız

Soru: “Her inen ayette Müslüman’ın uyması gereken bir hüküm vardır. Bu hüküm ya açıktır ya da onda gerçek hükmün yolunu gösteren bir delalet vardır. Açık bir hüküm mevcutsa buna uymak gerekir. Eğer açık bir hüküm mevcut değilse olayın hükmü içtihat ile tespit edilir…” (Şafii, er-Risale, 477) Bu sözü içtihadın kapsamı ve sınırlılığı açısından yorumlayınız.

Kısa Cevap: İçtihat, Kur’an ve sünnette açık bir hüküm bulunmayan meselelerde dinî delillerden yararlanarak hükme ulaşma çabasıdır. Açık ve kesin bir hüküm varsa buna uyulur ve o konuda farklı bir hüküm ortaya koymak için içtihat yapılamaz. Bu nedenle içtihadın kapsamı, açık hüküm bulunmayan konular; sınırı ise Kur’an ve sünnetin kesin hükümleridir.

Detaylı Cevap: İmam Şafii’nin sözü, içtihadın sınırsız bir yorum faaliyeti olmadığını göstermektedir. Bir konuda Kur’an veya sünnette açık bir hüküm varsa Müslüman bu hükme uymakla yükümlüdür. Böyle bir konuda mevcut hükmün yerine başka bir hüküm koymak amacıyla içtihat yapılamaz. Ancak yeni ortaya çıkan veya hakkında açık hüküm bulunmayan meselelerde ayet ve hadislerdeki işaretlerden, genel ilkelerden ve diğer dinî delillerden yararlanılarak içtihat yapılabilir. Böylece içtihat, değişen şartlar ve yeni meseleler karşısında çözüm üretirken vahyin belirlediği sınırlar içinde gerçekleştirilir.